Fas Gezi Rehberi

Fas’ı ilk kez planlayan birine tek cümleyle şunu söylerim: Yalnızca Marakeş’e gidip dönme. Marakeş pazarın gürültüsünü, Fes zanaatın hafızasını, Essaouira Atlantik’in serinliğini, Merzouga ise ülkenin sessiz tarafını gösteriyor. Bunlardan biri eksik kalınca Fas anlatısı da yarım kalıyor.

Gaziantep’te yaşayan biri olarak Fas’ta bana en tanıdık gelen şey çarşının dili oluyor. Bakırcılar Çarşısı’nda nasıl dükkânın önünde durmanız, ürünü elinize almanız ve esnafla iki kelime konuşmanız gerekiyorsa Marakeş ve Fes medinalarında da alışveriş uzaktan yapılmıyor. Fakat burada sokaklar daha karmaşık, baharat kokusu daha tatlı, pazarlık daha uzun.

Ben ilk Fas gezisi için 9-11 gün ayırırım. Marakeş’e 3 gün, Fes’e 2 gün, Şafşavan’a 1-2 gün, Kazablanka veya Rabat’a 1 gün bırakırım. Çöl planı varsa Merzouga için yol dahil en az 3 gün daha eklerim. Daha sakin bir rota isteyenler Marakeş’ten sonra Essaouira’ya geçebilir.

Fiyat güncellemesi: 17 Temmuz 2026. Bu tarihte 1 Fas dirhemi yaklaşık 5,06 TL’ye karşılık geliyor. Hesabı zihnimde kolaylaştırmak için 100 MAD’ı kabaca 500 TL kabul ediyorum.

Fas Hakkında Genel Bilgiler

Fas’ın resmî para birimi dirhemdir. Banknotlarda 20, 50, 100 ve 200 MAD değerleri kullanıldığı için küçük bir alışverişte 200 MAD uzattığınızda para üstü sorunu çıkabiliyor. Ben çarşıya girmeden önce cebimde 10, 20 ve 50 MAD’lık banknot bulundururum. Fas genelinde saat GMT+1’dir; Ramazan ayında saat düzeninin değişebileceğini de ulaşım planına not etmek gerekir.

Fas’a Ne Zaman Gidilir?

Ben Fas’ı ilkbahar veya sonbaharda gezerim. Mart sonundan mayıs ortasına kadar Marakeş, Fes ve Atlas Dağları çevresinde gün içinde ince kıyafetle dolaşılırken akşamları hafif mont gerekebiliyor. Eylül sonu ile kasım başı da şehirleri yürüyerek gezmek için rahat bir dönem.

Temmuz ve ağustosta Marakeş ile Fes’in öğle sıcağı rotayı ciddi biçimde yavaşlatıyor. Bu dönemde gitmem gerekirse sabah 08.00-11.00 arasında gezer, öğleden sonrayı riadın avlusuna veya müzelere bırakırım. Atlantik kıyısındaki Essaouira yazın daha serin ve rüzgârlıdır. Merzouga çölü içinse yaz ortasını seçmem; mart-mayıs ve eylül-kasım arası çok daha dengeli olur.

Ramazan döneminin ayrı bir havası var ancak gündüz restoran seçenekleri azalabiliyor, müze ve tarihî yapı saatleri kısalabiliyor. Örneğin Ben Youssef Medresesi normal dönemde 09.00-19.00 arasında açıkken Ramazan’da 16.30’da kapanıyor.

Fas’a Nasıl Gidilir?

Gaziantep çıkışlı planı İstanbul bağlantılı kurarım. Ayrı ayrı bilet alacaksam Gaziantep-İstanbul uçuşuyla Fas uçuşu arasına en az dört saat koyarım; havalimanı veya bagaj gecikmesi bütün rotayı bozmasın.

İstanbul-Marakeş direkt uçuşu yaklaşık 5 saat 15 dakika sürüyor. Temmuz 2026 tarifesinde bu hatta haftada sekiz direkt uçuş bulunuyor ve direkt seferi Turkish Airlines gerçekleştiriyor. Kazablanka tarafında ise direkt ve aktarmalı alternatifler daha fazla olabiliyor.

Ben uluslararası uçak bütçesini kişi başı gidiş-dönüş 14.000-18.000 TL aralığından açarım. Sonbahar 2026 için İstanbul-Kazablanka aktarmalı örneklerde yaklaşık 13.840-15.100 TL seviyeleri yakalanabiliyor. Direkt, bagajlı ve hafta sonuna denk gelen uçuşlarda daha yukarı çıkmak normal.

Marakeş Menara Havalimanı şehir merkezine yalnızca 6 kilometre uzaklıkta. Ben taksiyle pazarlık etmek yerine gündüz saatlerinde 19 numaralı otobüsü kullanırım. Otobüs 06.00 ile gece yarısı arasında yaklaşık yarım saatte bir çalışıyor; gidiş-dönüş bilet 50 MAD, yol ise trafiğe göre 15-20 dakika sürüyor.

Rabat-Salé Havalimanı’ndan Rabat Agdal Tren İstasyonu’na giden servis tek yön 25 MAD, gidiş-dönüş 40 MAD ve yolculuk 45-50 dakika. Agadir Al Massira Havalimanı servisinde tek yön 50 MAD, gidiş-dönüş 80 MAD ödüyorum; merkeze ulaşmak yaklaşık 50 dakika sürüyor.

Fas’ta Vize ve Giriş Şartları

Türk vatandaşları Fas’a turistik amaçlı, 90 güne kadar vizesiz girebiliyor. E-vize almıyorum, konsolosluk başvurusu yapmıyorum ve kapıda vize ücreti ödemiyorum. Temel şart, pasaportun Fas’a giriş tarihinden itibaren en az altı ay daha geçerli olması.

Ben sınır kontrolünde sorulma ihtimaline karşı dönüş biletimi, ilk konaklama rezervasyonumu ve seyahat sigortamı telefonda çevrimdışı açılacak biçimde saklarım. Otel adresini yalnızca isim olarak değil, harita konumuyla birlikte kaydetmek işe yarıyor; medina içindeki riadların bir kısmını taksiciler isimden tanımıyor.

90 günlük süreyi aşmamak önemli. Yasal kalış süresini aşan Türk vatandaşlarının çıkış işlemlerinde Büyükelçilik ve Fas makamları üzerinden ek prosedür başlatılması gerekebiliyor. Bu nedenle uzun süreli planlarda giriş damgasındaki tarihi ben ayrıca not ederim.

Fas’ta Gezilecek Şehirler ve Bölgeler

Marakeş

İlk Fas gezisinin en hareketli durağı burası. Ben Marakeş’te konaklamayı medinanın içine, gündüz gezilerini ise medina ile Gueliz arasında paylaştırırım. Jemaa el-Fna Meydanı güneş battıktan sonra bambaşka bir yere dönüşüyor; yemek tezgâhlarının dumanı, portakal suyu arabaları ve müzisyenler aynı anda meydana çıkıyor.

Ben Youssef Medresesi’ne sabah açılışta giderim. Yabancı yetişkin girişi 50 MAD ve normal dönemde 09.00-19.00 arasında açık. Jardin Majorelle içinse 170 MAD ayırmak gerekiyor; bahçe 08.00’de açılıyor, son giriş 18.00. Biletli yerleri aynı güne yığmak yerine bir sabah medreseyi, başka bir sabah Majorelle’i gezerim.

Fes

Fes’te yön duygusuna fazla güvenmem. Fes el-Bali sokakları Marakeş’ten daha karmaşık ve bazı geçitler bir anda atölyenin ya da ev kapısının önünde bitiyor. Rotayı Bab Boujloud’dan başlatıp Bou Inania Medresesi, Nejjarine, Karaouine çevresi ve Chouara tabakhaneleri yönünde kurarım.

Tabakhanelerin teraslarına çıkarken dükkân çalışanları nane uzatabilir; koku gerçekten güçlü. Terasın “ücretsiz” olduğu söylenip çıkışta deri ürünü alma baskısı kurulabiliyor. Ben baştan yalnızca manzaraya bakacağımı, alışveriş yapmayacağımı açıkça söylerim.

Şafşavan, Chefchaouen

Şafşavan’ı yalnızca mavi duvar fotoğrafı için düşünmem. Sabah erken saatlerde Uta el-Hammam Meydanı, Kasbah çevresi ve Ras El-Maa hattını yürürüm. Öğleden sonra günübirlik gruplar geldiğinde ana sokaklar belirgin biçimde kalabalıklaşıyor.

Akchour Şelaleleri ve Talassemtane Millî Parkı şehir çevresindeki başlıca doğa rotaları. Yürüyüş planı yoksa Şafşavan için bir gece yeterli; sabah sokaklar boşken dolaşmak isteyenlere iki gece daha doğru geliyor.

Kazablanka

Kazablanka’yı klasik medina şehri gibi değil, Fas’ın büyük ve çalışan metropolü olarak okurum. Şehirdeki ana durağım Hassan II Camii olur. Yabancı yetişkinlerin rehberli ziyaret ücreti 140 MAD. Cumartesiden perşembeye 09.00, 10.00, 11.00, 12.00, 15.00 ve 16.00; cuma günü ise 09.00, 10.00, 15.00 ve 16.00 turları bulunuyor.

Caminin Atlas Okyanusu kenarındaki dış alanı ücretsiz geziliyor. Ben ziyaret saatinden en az 20 dakika önce orada olurum; kıyafet kontrolü ve grup düzeni nedeniyle son dakika koşuşturması yaşanabiliyor.

Rabat

Rabat daha düzenli, daha sakin ve ilk kez Fas’a gelen biri için alışması kolay bir şehir. Kasbah des Oudaias, Endülüs Bahçeleri, Hassan Kulesi ve Muhammed V Mozolesi aynı gün içinde görülebiliyor. Marakeş’teki çarşı temposundan sonra Rabat’ta sahil boyunca yürümek iyi geliyor.

Konaklamasam bile Kazablanka’dan trenle günübirlik geçerim. Ancak Mawazine döneminde şehirde kalacaksam tren ve otel işini erkenden çözerim.

Essaouira

Essaouira benim Fas rotasında nefes aldığım yer olur. Medina surları, Skala du Port, balıkçı limanı ve uzun sahil birbirine yürüme mesafesinde. UNESCO korumasındaki medina, 18. yüzyılın sonlarında planlanmış surlu bir liman şehri ve Fas’taki diğer medinalardan daha kolay geziliyor.

Liman çevresinde balığı seçip yakındaki küçük ızgaralarda pişirtebilirsiniz. Fiyatı siparişten önce kilo veya tabak üzerinden netleştirmek gerekiyor. Rüzgâr akşam saatlerinde sertleştiği için yazın bile ince bir üstlük taşırım.

Merzouga ve Erg Chebbi

Çölü Marakeş’ten günübirlik planlamam; haritada yakınmış gibi görünse de kara yolculuğu çok uzun. Marakeş-Merzouga ortak turlar genellikle üç gün sürüyor. Ulaşım, kamp, akşam yemeği, kahvaltı ve gün batımı deve yürüyüşünü içeren ortak turlarda ben bütçeyi kişi başı yaklaşık 85 avrodan, özel seçeneklerde 195 avrodan başlatırım. Öğle yemekleri çoğu pakette ayrıca ödeniyor.

Çölde “lüks kamp” ifadesi her işletmede aynı anlama gelmiyor. Rezervasyondan önce çadırın özel banyolu olup olmadığını, kum tepesine araçla mı deveyle mi gidildiğini ve kampın gerçekten Erg Chebbi üzerinde bulunup bulunmadığını sorarım.

Fas’ta Ne Yapılır?

• Jemaa el-Fna’yı iki farklı saatte görürüm: İlk turu gün batımından önce, ikinci turu akşam yemeğinden sonra yaparım. Meydanda fotoğraf çekerken yılan oynatıcıları ve kostümlü su satıcıları ücret isteyebilir; kamerayı kaldırmadan önce konuşmak daha huzurlu oluyor.
• Fes medinasını sabah gezmeye başlarım: Dükkân kepenkleri açılırken sokaklar daha ferah. Öğle saatinde yük taşıyan katırlar, alışveriş grupları ve rehberli turlar aynı dar geçitlere doluyor.
• Marakeş’te Ben Youssef Medresesi’nin üst katına çıkarım: Avlunun zemini aşağıdan güzel görünse de ahşap öğrenci odaları ve pencereler yapının gerçek ölçeğini üst katta gösteriyor. Giriş için 50 MAD ayırıyorum.
• Kazablanka’da Hassan II Camii’nin rehberli turuna katılırım: Caminin içi ibadet saatleri dışında yalnızca düzenlenen ziyaretlerle görülebiliyor. 140 MAD’lık giriş, yaklaşık 708 TL’ye denk geliyor.
• Essaouira’da surlardan gün batımını izlerim: Skala tarafına öğleden sonra geçer, liman dönüşündeki martı ve balıkçı teknelerini fotoğraflarım. Rüzgâr nedeniyle telefonu sur kenarında tek elle tutmam.
• Şafşavan’da Ras El-Maa’dan İspanyol Camii yönüne yürürüm: Gün batımına yakın yapılan kısa tırmanışta şehrin mavi dokusu tek parça görülüyor. Dönüş yolunun karanlık kısmı için telefon ışığı yerine küçük bir el feneri taşımak daha rahat.
• Çölde paketin kapsamını yazılı netleştiririm: Deve yürüyüşü, sandboard, akşam yemeği ve kahvaltı dahil olsa bile öğle yemekleri, içecekler ve bahşiş ayrıca çıkabiliyor. Ortak üç günlük tur için 85 avro başlangıç bütçesi gerçekçi.

Fas’ta Ne Yenir?

Gaziantep damağıyla Fas mutfağına oturduğumda baharat kullanımı tanıdık geliyor fakat lezzetin yönü farklı. Bizde acı, salça ve et öne çıkarken Fas’ta kimyon, tarçın, zencefil, safran, kuru meyve ve tuzlu-tatlı birlikteliği daha belirgin.

• Harira: Domates, mercimek, nohut ve baharatla hazırlanan koyu çorba. Medina çevresindeki yerel lokantalarda 8-20 MAD arasında bütçe ayırırım. Yanına hurma veya chebakia geldiğinde özellikle akşam saatlerinde doyurucu bir başlangıç oluyor.
• Tajin: Yemeğin adı kadar piştiği konik kap da tajin diye geçiyor. Yerel bir lokantada tavuklu, limonlu veya sebzeli tajin için 45-80 MAD; turistik teras restoranlarında 120 MAD ve üzeri normal.
• Kuskus: Cuma günü öğle saatlerinde ararım. Sebze ve etle servis edilen büyük bir tabak için mahalle lokantalarında yaklaşık 50-90 MAD ayırmak yeterli oluyor.
• Tanjia: Marakeş’e özgü, ağır ağır pişen et yemeği. Gaziantep’te kuyu kebabının pişme sabrını hatırlatıyor. Medina içindeki geleneksel lokantalarda porsiyon ve et miktarına göre 80-140 MAD bandını gözden çıkarırım.
• Msemen ve sfenj: Kahvaltıda veya sokakta atıştırmalık olarak yeniyor. Sade msemen 5-10 MAD, ballı veya peynirli servis biraz daha pahalı. Sfenj için 3-8 MAD yeterli.
• Balık ve deniz ürünleri: Essaouira limanında sardalya, kalamar veya karışık ızgara için pazarlığı balığı seçmeden önce yaparım. Tek kişilik sade tabaklarda 60-120 MAD, büyük karışık tabaklarda daha yüksek hesap çıkıyor.

2026 koşullarında sokak atıştırmalıkları genellikle 5-20 MAD, doyurucu bir sokak öğünü 30-50 MAD, yerel lokanta yemeği 40-80 MAD, daha düzenli turistik restoran öğünü ise kişi başı 120-280 MAD civarında tutulabiliyor.

Marakeş medinasındaki Nomad gibi modern restoranlarda hesap doğal olarak yükseliyor. Başlangıçlar 80-90 MAD’dan açılıyor; ana yemek ve içecekle kişi başı 200 MAD çevresine çıkmak kolay. Böyle bir yeri her öğüne değil, manzaralı bir akşama bırakırım.

Gueliz’de öğle yemeği için Amal Center’ı değerlendiririm. Menü her gün değişiyor, servis pazartesiden cumartesiye 12.00-15.30 arasında yapılıyor ve pazar günü kapalı. Özellikle cuma kuskusu için erken gitmek iyi olur.

Fas’tan Ne Alınır?

Fas’tan alışveriş yaparken ilk gördüğüm dükkânda karar vermem. Aynı deri çanta, seramik tabak veya babuş terlik birkaç sokak sonra farklı işçilik ve fiyatla karşıma çıkabiliyor.

Fes’ten deri ürün, Safi’den seramik, Şafşavan’dan dokuma, Essaouira’dan mazı ağacı işi kutu, Marakeş’ten baharat ve metal fener alınabilir. Argan yağını ise kozmetik ve yemeklik olarak iki ayrı türde değerlendiririm; ambalajında üretici, içerik ve son kullanma tarihi bulunmayan ürünü almam.

Pazarlıkta benim ölçüm şu: Satıcının ilk söylediği rakamın çok altından başlamam ama ilk fiyatı da kabul etmem. Örneğin 400 MAD denilen orta boy deri çanta için 220-250 MAD’dan konuşmaya başlayıp işçiliğe göre 280-320 MAD civarında anlaşmak mümkün olabiliyor. El emeği yüksek, kalın derili veya astarlı ürünlerde bu hesabı zorlamam.

Baharat alırken renk yerine kokuya bakarım. Büyük paketler yerine 50 veya 100 gramlık küçük paketler seçmek hem bagajı hem de gümrükteki açıklamayı kolaylaştırıyor.

Fas’ta Ulaşım

Fas’ın Kazablanka, Rabat, Tanca, Fes ve Marakeş ekseninde tren sistemi oldukça kullanışlı. Ben tren bulunan güzergâhta otobüse ancak saat uymuyorsa geçerim.

Güncel örneklerde Kazablanka-Marakeş ikinci sınıf tren bileti yaklaşık 102 MAD, Rabat-Fes 80 MAD, Tanca-Kazablanka Al Boraq hızlı treni ise 190 MAD civarında alınabiliyor. Tanca-Kazablanka yolculuğu hızlı trenle yaklaşık 2 saat 10 dakika; Kazablanka-Marakeş hattı sefer tipine göre 3 saate yakın sürüyor.

Trende ikinci sınıf çoğu yolculuk için yeterli. Fakat yaz sıcağında veya uzun hatta daha sakin bir vagon istiyorsam birinci sınıfa geçerim. Büyük valiz için ayrı bagaj teslimi bulunmadığından çantayı vagondaki raflara veya giriş bölümüne yerleştirmek gerekiyor.

Tren olmayan Essaouira, Şafşavan ve Merzouga bağlantılarında CTM ya da Supratours otobüslerini kullanırım. Kazablanka-Marakeş CTM bileti yaklaşık 100 MAD’dan başlayabiliyor. Essaouira-Kazablanka hattı 377 kilometre ve yolculuk sefer durumuna göre yaklaşık 7-7 saat 45 dakika sürüyor.

Şehir içindeki küçük taksilere “petit taxi” deniyor ve yalnızca kendi şehir sınırlarında çalışıyorlar. Araca binmeden önce taksimetrenin açılmasını isterim. Taksimetre kullanılmayacaksa rakamı kapıyı kapatmadan konuşurum. Havalimanı ve tren istasyonu önlerinde ilk söylenen ücret genellikle şehir içindeki normal seviyeden yüksek oluyor.

Şehirler arasında kullanılan paylaşımlı büyük taksiler “grand taxi” adıyla geçiyor. Araç dolunca hareket ettikleri için zamanı belli değil; kısa bölgesel geçişlerde işe yarasa da valizli ve programlı yolculuklarda otobüs daha rahat.

Fas’ta Konaklama

Fas’ta en az bir geceyi riadda geçiririm. Riad, odaları iç avluya açılan geleneksel şehir evidir. Dışarıdan düz bir duvar ve küçük kapı görürsünüz; içeri girince mozaikli avlu, çeşme ve çatı terası çıkar.

• Marakeş: İlk kez gidenler için medina içi atmosferli, Gueliz ise ulaşımı ve akşam dönüşü daha rahat. Hostel yatağı için 100-220 MAD, sade riad odası için 500-900 MAD, havuzlu veya tasarım odaklı riad için 1.200-2.500 MAD bandını planlarım.
• Fes: Bab Boujloud ve Batha çevresi medinaya giriş çıkışı kolaylaştırıyor. Fes’te riadların ortalama gecelik fiyatı yaklaşık 52 dolar; yoğun hafta sonlarında ortalama 100 dolara yaklaşabiliyor. Ben iyi konumlu, kahvaltılı bir oda için 550-1.100 MAD aralığında bütçe açarım.
• Şafşavan: Medina içinde sade pansiyon ve dar seçenekleri daha yaygın. Çatı teraslı çift kişilik oda için 400-800 MAD, daha konforlu butik otel için 900 MAD ve üzeri görülebiliyor.
• Essaouira: Medina içinde kaldığımda sahile, limana ve restoranlara yürürüm. Ancak rüzgâr ve nem nedeniyle odada ısıtma, pencere yalıtımı ve sıcak su yorumlarına özellikle bakarım. Orta seviyeli çift kişilik oda için 500-1.000 MAD ayırırım.
• Kazablanka ve Rabat: Burada riad yerine tren istasyonuna veya tramvay hattına yakın şehir oteli seçerim. Orta seviyeli oteller için gecelik 700-1.300 MAD, daha konforlu zincir seçenekler için 1.500 MAD ve üzeri normal.

Medina içindeki riada araçla kapıya kadar ulaşılamayabilir. Ben rezervasyondan önce “En yakın araç bırakma noktası neresi?” diye sorarım. Riad çalışanı karşılamaya geliyorsa saat ve kapı adını ekran görüntüsüyle kaydederim.

Fas Para Birimi ve Bütçe Planlaması

Fas dirhemi kapalı para birimi olduğu için ana dövizimi avro veya dolar olarak götürüp şehirdeki yetkili döviz bürolarında bozdururum. Havalimanında yalnızca ilk ulaşım ve küçük harcamaya yetecek kadar para çeviririm.

ATM’ler şehirlerde yaygın. Visa ve Mastercard çoğu otelde, bazı restoranlarda, mağazalarda ve benzin istasyonlarında kabul ediliyor; medina dükkânlarında, küçük lokantalarda, takside ve pazarda nakit gerekiyor. Kartla ödeme sırasında TL üzerinden çevrim önerilirse bunu kabul etmeyip işlemi MAD olarak yaptırırım.

Uluslararası uçak bileti hariç kişi başı günlük bütçeyi şöyle kurarım:

Bu hesapta şehirlerarası ulaşımı her güne eşit dağıtıyorum. Marakeş’te yalnızca yürüyerek ve yerel yemekle geçirilen bir gün 500 MAD’ın altında kalabilir; çöl turu, özel rehber veya lüks riad eklenen gün ise bütçe birkaç katına çıkabilir. TL karşılıkları 17 Temmuz 2026’daki yaklaşık 1 MAD = 5,06 TL kuru üzerinden hesaplanmıştır.

Fas Festivalleri ve Etkinlikleri

Mawazine’in 2026 programı 19-27 Haziran, Essaouira Gnaoua Festivali ise 25-27 Haziran tarihlerine denk geliyor. İki etkinlik çakıştığı için ikisini aynı rotaya koyacaksam Rabat’tan Essaouira’ya geçiş gününü önceden sabitlerim.

Fas Resmî Tatil ve Önemli Günler

Ramazan Bayramı, Kurban Bayramı, Hicri Yılbaşı ve Mevlid tarihleri hicri takvime göre değişiyor. Resmî tatillerde bankalar, kamu kurumları ve bazı küçük işletmeler kapalı olabileceği için döviz ve şehirlerarası bilet işlerini bir gün önce tamamlarım. Sabit resmî tatil tarihleri Fas’ın resmî devlet portalında yayımlanıyor.

Fas Gezisinde Dikkat Edilmesi Gerekenler

• Medina içinde “Bu yol kapalı”, “Meydan öbür tarafta” veya “Tabakhane bugün yalnızca bu kapıdan giriliyor” diyen kişilerin bir bölümü sizi ücretli rehberliğe ya da dükkâna yönlendirmeye çalışabilir. Harita çalışmıyorsa ana dükkân sahibine veya üniformalı görevliye sorarım.
• Çevrimdışı haritayı ülkeye gitmeden indiririm. Fes el-Bali’de GPS oku dar geçitlerde şaşabiliyor; konaklama yerinin en yakın kapısının adını da kaydederim.
• Taksimetre açılmadan yola çıkmam. “Kaç para?” sorusunu araç hareket ettikten sonra sormak pazarlık gücünü tamamen şoföre bırakıyor.
• Jemaa el-Fna’da fotoğraf çektiğim kişilerin ücret istemesini normal kabul ederim. Fotoğraftan önce rakamı konuşur, sonra küçük banknotla ödeme yaparım.
• Restoran menüsünde fiyat yoksa sipariş vermeden sorarım. Özellikle balık pazarları, çöl yolu üzerindeki öğle molaları ve turistik meydanlarda “kişi başı mı, tabak başı mı?” ayrımını netleştiririm.
• Musluk suyu yerine kapalı şişe su kullanırım. Yoğun çalışan, ürünün hızlı döndüğü tezgâhları seçerim; uzun süre güneş altında bekleyen salata ve soslardan uzak dururum.
• Cami ve dinî yapılarda omuzları ve dizleri kapatan kıyafet taşırım. Hassan II Camii gibi ziyaret kabul eden yapılarda bile ibadet saatlerinde sessiz davranmak gerekiyor.
• Atlas Dağları ve çöl gecelerini Marakeş gündüz sıcaklığına bakarak değerlendirmem. Aynı gün içinde sıcaklık ciddi düşebildiği için ince mont ve kapalı ayakkabı taşırım.
• Alışverişte pazarlık yaparım ama el emeğini yok sayacak kadar aşağı inmem. Ürünü gerçekten almayı düşünmüyorsam uzun pazarlığa başlamam.
• Kartımı her yerde kullanabileceğimi düşünmem. Medina, pazar, taksi ve küçük lokantalar için günlük 300-500 MAD nakit taşımak rahat ettiriyor; ana parayı tek cüzdanda tutmam.

Ben Fas rotasını Marakeş’in kalabalığıyla başlatır, Fes’in dar sokaklarında ağırlaştırır, Essaouira’nın rüzgârında dinlendirir, zamanım varsa Merzouga’nın sessizliğinde bitiririm. Böyle bir rota ülkeyi yalnızca mavi duvarlar, renkli baharatlar ve çöl fotoğraflarından ibaret bırakmıyor.

Gaziantep’ten gelen biri için çarşı kültürü, esnafla kurulan ilişki, ağır pişen yemekler ve sofranın etrafında uzayan sohbet yabancı değil. Yine de Fas’ın tatlıyla tuzluyu aynı tabakta buluşturan mutfağı, riadların dışarıdan anlaşılmayan iç dünyası ve şehirden şehre değişen temposu başka bir seyahat duygusu veriyor.

İlk kez gidecek olsam 10 günlük planı Marakeş, Essaouira, Fes, Şafşavan ve Kazablanka şeklinde kurarım. Çölü eklediğimde geziyi 13 güne çıkarırım. Daha kısa sürede her yeri görmeye çalışmak yerine iki ya da üç şehri yürüyerek, yemek yiyerek ve çarşıda kaybolmaya zaman bırakarak gezmek Fas’a daha çok yakışıyor.